Khoa học Mỹ thời Trump: Dẹp bỏ hệ thống cũ để dồn tiền cho AI, giới khoa học lo ngại ‘công ty hóa’ nghiên cứu

Chính quyền Tổng thống Donald Trump vừa công bố loạt khoản tài trợ đầu tiên trong chương trình mang tên “Genesis Mission”, rót 5 tỷ USD vào hàng trăm dự án khoa học ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Nhà Trắng ví đây là nỗ lực “có tầm cấp bách và tham vọng ngang với Dự án Manhattan” – chương trình chế tạo bom nguyên tử thời Thế chiến II của Mỹ.

Gần như cùng thời điểm, ông Michael Kratsios – cố vấn khoa học của Trump – đã điều trần trước Quốc hội Mỹ, giới thiệu một tầm nhìn không kém phần hoành tráng: “Kỷ nguyên Vàng mới” của khoa học Mỹ, ưu tiên AI, robot và năng lượng hạt nhân, trong khi giảm nhẹ vai trò của khoa học sự sống (life sciences).

Genesis Mission: 5 tỷ USD cho AI, nhưng đánh đổi điều gì?

278 dự án được chọn từ hơn 5.000 hồ sơ ứng tuyển, trải dài từ phát triển thuốc, y sinh học đến năng lượng, vật liệu tiên tiến và robot. Điểm chung: tất cả đều dùng AI để tăng tốc quá trình khám phá khoa học. Bộ Năng lượng Mỹ – đơn vị chủ trì đợt tài trợ này – cho biết chương trình sẽ kết nối các phòng thí nghiệm quốc gia, doanh nghiệp và giới học thuật để theo đuổi “đột phá trong thống trị năng lượng, khoa học khám phá và an ninh quốc gia”. Các tập đoàn công nghệ như Google, Microsoft và OpenAI cũng góp hàng triệu USD dưới dạng năng lực tính toán (compute) và tín dụng AI cho sáng kiến này.

Ông Kratsios khẳng định Genesis Mission là “đỉnh cao của các cải cách” được đề xuất trong bản tuyên ngôn “Kỷ nguyên Vàng”. Văn bản này được thiết kế như phiên bản hiện đại của báo cáo chính sách năm 1945 “Science, the Endless Frontier” (Khoa học, Biên giới Vô tận) của Vannevar Bush – tài liệu từng định hình phần lớn hệ thống tài trợ nghiên cứu liên bang thời hậu chiến. Tuy nhiên, thay vì tài trợ cho các tổ chức/viện nghiên cứu, bản đề xuất mới muốn chuyển nguồn lực sang từng nhà khoa học cá nhân, đồng thời trao cho doanh nghiệp tư nhân vai trò lớn hơn trong việc định hướng nghiên cứu, và trao quyền cho các quan chức do chính quyền bổ nhiệm được phép chặn các khoản tài trợ mà họ không đồng ý.

Khoa học kiểu startup: Giới nghiên cứu nói “không hiểu gì về cách khoa học vận hành”

Nhiều nhà khoa học cho rằng tầm nhìn này thiếu logic, mâu thuẫn, và giống một cuộc thâu tóm quyền lực mang màu sắc chính trị hơn là kế hoạch phục hưng khoa học thực sự. Cách tiếp cận này đối xử với nghiên cứu công như một startup ở Thung lũng Silicon thay vì một loại hàng hóa công, ưu tiên tốc độ và lợi nhuận đo đếm được thay vì công việc nghiên cứu cơ bản vốn chậm, bất định và khó đoán – nhưng lại từng tạo ra nhiều phát hiện quan trọng nhất trong lịch sử khoa học.

Ông Claes de Vreese, giáo sư về AI và xã hội tại Đại học Amsterdam (Hà Lan), nhận định: “Anh không thể dùng mô hình vốn mạo hiểm để ép buộc đột phá khoa học, trong khi gần như đã bán sẵn bằng sáng chế trước cả khi nghiên cứu hoàn thành.”

Cần lưu ý rằng bản thân ông Kratsios không có nền tảng khoa học nào – khác hẳn phần lớn các cố vấn khoa học tiền nhiệm của Nhà Trắng. Ông xuất thân từ lĩnh vực chính sách công nghệ và tài chính, từng làm việc tại một quỹ đầu tư do nhà đầu tư Peter Thiel của Thung lũng Silicon điều hành.

Giáo sư Jeffrey Flier, cựu hiệu trưởng trường y thuộc Đại học Harvard, nhận xét thẳng thắn: “Bản báo cáo này không có tầm nhìn nào về cách khoa học thực sự vận hành”, và “dường như hoàn toàn không biết” đến môi trường học thuật cần thiết để nghiên cứu khoa học phát triển. Ông gọi đây là “cách tiếp cận hoàn toàn điên rồ” để cải cách tài trợ khoa học Mỹ, và là “mối đe dọa lớn” nhằm chính trị hóa và kiểm soát khoa học.

Giáo sư Andreas Karch, chuyên ngành vật lý tại Đại học Texas ở Austin, cho rằng cách tiếp cận của chính quyền dựa trên “niềm tin sai lầm rằng đột phá khoa học tương lai sẽ đến từ lĩnh vực công nghệ”. Ông lưu ý: “Công nghệ Mỹ dẫn đầu trong lĩnh vực của họ, nhưng công nghệ và khoa học không phải là một. Không có nhiều bằng chứng cho thấy các đại công ty công nghệ, dù thành công vang dội, có thể làm tốt cả hai việc này.”

Nguy cơ “rác AI” chôn vùi phát hiện khoa học thật sự

Theo lời một nhà khoa học được The Verge trích dẫn, việc quá tập trung vào AI có thể dẫn đến tình huống: “AI có thể tạo ra một vài phát hiện lớn nhưng bị chôn vùi dưới hàng núi ‘sản phẩm rác’ (slop), và số người có đủ kinh nghiệm, kiến thức để phân biệt đâu là thật đâu là giả có thể nhanh chóng suy giảm.” Giáo sư Karch cũng đồng tình, cho rằng “vấn đề hiện nay là phần lớn nghiên cứu khoa học do AI thực hiện chỉ toàn là rác” – dù ông thừa nhận AI có khả năng thúc đẩy tiến bộ khoa học trong tương lai.

Giáo sư Jason Shepherd, chuyên ngành thần kinh học tại Đại học Utah, chỉ ra rằng bản đề xuất “chứa đầy mâu thuẫn”, ví dụ như vừa muốn cắt giảm mạnh hỗ trợ cho “khoa học sự sống” vừa muốn tăng đầu tư cho “nghiên cứu nền tảng trong khoa học sinh học” – hai lĩnh vực vốn chồng lấn đáng kể, trong khi cả bản báo cáo lẫn Nhà Trắng đều không định nghĩa rõ ràng các thuật ngữ này hay cho biết ngành nào sẽ được/mất tài trợ.

Dù vậy, ông Shepherd cũng thừa nhận một số đề xuất có sức hấp dẫn nhất định, như giảm gánh nặng hành chính cho nhà khoa học, đẩy nhanh quá trình xét duyệt tài trợ và tăng tính linh hoạt của hệ thống. Nhưng ông cảnh báo văn bản này “có vẻ được viết bởi các quan chức chính trị mà không hề tham vấn thực sự với giới khoa học”, và giả định rằng khoa học vận hành như một doanh nghiệp là hoàn toàn sai lầm: “Khoa học học thuật khác hẳn với các startup được quỹ đầu tư mạo hiểm rót vốn hay các công ty công nghệ.”

Ghi chú: Các nhận định trong bài là quan điểm của các nhà khoa học được phóng viên Robert Hart của The Verge phỏng vấn, không phải kết luận chính thức từ chính quyền Mỹ.

Nguồn tham khảo: AI | The Verge — Biên tập bởi Cà Phê AI.